Psychologia a psychoanaliza – refleksja nad wpływem psychoanalizy na psychologię

Zastanowię się nad wspólnymi połączeniami pomiędzy psychologią a psychoanalizą, będącą systemem pomiędzy innymi systemami naukowymi: psychologią, biologią oraz socjologią. Rozważę na ile psychoanaliza wpłynęła na kształt współczesnej psychologii i psychoterapii. Chcę w eseju szczególnie skupić się na rozwoju myśli psychoanalitycznej, która inspirowała psychologię do nowego spojrzenia na świat wewnętrzny człowieka. W pracy podejmuję te teorie psychoanalityczne, które myślę, że miały szczególny wpływ na współczesny kształt psychologii. Ze względu na formalne ograniczenia eseju pominę wiele innych, znaczących odkryć psychoanalityków.

Psychoanaliza podobnie jak psychologia zajmuje się postrzeganiem człowieka nie tylko jako obiekt, lecz także oddziałuje na jego doświadczanie życia. Człowiek w tych dwóch dziedzinach jest badany za pomocą różnych metod, które ujmują go w kontekście obiektywnym (diagnoza) jak i subiektywnym (praca nad emocjami, wewnętrznym światem). Zarówno psychologia jak i psychoanaliza są dziedzinami łączącymi nauki empiryczne, nauki humanistyczne (w których możliwa jest interpretacja stanu człowieka, wczucie się w jego sytuację oraz zrozumienie motywów nim kierujących).

Podczas poszukiwania podobieństw w myśli psychoanalitycznej i psychologicznej cofnę się do początków psychoanalizy, która wpłynęła na rozwój psychologii Zygmunt Freud w swojej teorii rozpoczął rozważania nad seksualnością człowieka. Jego teoria zgodnie z czasem, w którym żył (patriarchat, epoka wiktoriańska jako forma moralności także w innych krajach oprócz Anglii) była fallocentryczna – teoria ,,zazdrości o penisa” zdominowała ówczesny dyskurs, który dziś jest krytykowany jako jednostronny i patriarchalny. Jednak do dziś przetrwał podział Zygmunta Freuda na fazy seksualne: oralną, analną, genitalną. Podział na te okresy w życiu seksualnym człowieka umożliwia organizacje osobowości na tych poziomach i ocenę głębokości zaburzeń, co współcześnie czyni np. Stephen M Johnson w Stylach charakteru, dzieląc teorię osobowości na styl charakteru oralny, analny oraz genitalny. Rozważania nad seksualnością Zygmunta Freuda rozpoczęły trwający do dziś dyskurs nad tożsamością płciową i jej aspektem biologicznym, społecznym oraz szczególnie dziś ważnym aspektem psychicznym (samoświadomość, doświadczanie siebie jako kobiety lub mężczyzny).

Istotne także były rozważania Zygmunta Freuda nad problemem życia popędowego człowieka, co przyczyniło się w dalszej kolejności do utworzenia teorii dwóch sił znajdujących się w psychice – popędu śmierci, czyli siły destrukcyjnej i popędu życia, czyli energii odpowiedzialnej za tworzenie. Dziś psychologia rozwija refleksję nad radzeniem sobie z popędem śmierci, zauważając w niej agresję jako często reakcję na frustrację oraz zastanawia się nad rozwojem popędu życia, współcześnie określając jako kreatywność (powstają współczesne formy pomocy, które mają przekształcić to, co uznane za destrukcyjne i negatywne w to co za pozytywne i budujące np. za pomocą technik psychoterapii poznawczo – behawioralnej).

Szczególnie przydatny dla rozwoju psychologii był model strukturalny osobowości Zygmunta Freuda, w którym wyróżnił superego, ego, id. Dzięki tej teorii psychologia mogła stać się nauką pogłębioną o refleksję nad nieświadomą i świadomą motywacją człowieka, a co za tym idzie – do rozważań nad człowiekiem włączono sferę jego snów, refleksję nad jego świadomością, pracą pamięci (np. długotrwałej blokowanej przez wyparcie) oraz nad możliwościami poznawczymi (co dziś nadal rozwija m. in. psychologia poznawcza).

Refleksja nad składowymi osobowości i ich wzajemnym oddziaływaniem jest dość istotna w tworzeniu współczesnych podziałów w psychologii potocznej lub zdroworozsądkowej na użytek ludzi zainteresowanych psychologią i poszukujących większej samoświadomości. Tworzone są zbiory osobowości, które np. wykonują pewien zawód, które są szkodliwe lub przydatne społecznie, które mają pewne preferencje. Za pomocą prostych cech, które mają charakteryzować grupy społeczne, odbiorcy mogą się z nimi utożsamiać, odnajdywać granice własnej osobowości, zestawiając się z poznawanymi kategoriami. Powstają współcześnie quizy, kwestionariusze, testy za pomocą których można zidentyfikować się, ,,odnaleźć się” w pewnej grupie społecznej podobnych osobowości i za ich pomocą budować jednocześnie świadomość własnej tożsamości. Powstają książki, które opisują zespoły cech i wiążą je w typy charakterów np. Trudne osobowości H. McGrath i H. Edwards.

Teoria osobowości Zygmunta Freuda, w której odkryto obszar ego pozwoliło psychoanalitykom w dalszej kolejności na stworzenie bazy pojęć mechanizmów obronnych, z których korzystają współcześni psychologowie (np. wyparcie, reakcja upozorowana, regresja, fiksacja). Psychologia ego (jako teoria powstała na założeniach Freuda) rozwinęła refleksję nad lękiem jako siłą, z którą aparat psychiczny radzi sobie w odmienny sposób dla każdej jednostki. Podobnie jak namysł we współczesnej psychologii nad agresją (dawnej popędem śmierci) i poszukiwania form radzenia sobie z nią (poprzez techniki np. behawioralne i poznawcze) pojawiły się dziś także nowe techniki rozwijające sposoby na złagodzenie, wyeliminowanie lub przeżycie i zrozumienie lęku. Psychologowie ego (A. Freud, Hartmann) zastanawiali się nad patologią w obrębie aparatu psychicznego i była ona pojmowana jako forma obrony przed psychozą w postaci mechanizmów obronnych. Ego więc stało się przestrzenią w psychice, która kształtuje i modeluje zachowanie zarówno normalne jak i neurotyczne. Ta myśl jest dziś rozwijana przez psychoterapeutów, którzy poszukują technik, aby odpowiednio opracować lęk (techniki poznawcze) i zniwelować utrudniające życie zachowania pacjentów zgłaszających się do terapii (techniki behawioralne).

Mam wrażenie, że szczególnie ważna dla rozwoju współczesnej psychoterapii oraz współczesnych teorii psychologicznych była teoria relacji z obiektem, która zrewolucjonizowała podejście do psychoterapii. Po raz pierwszy dostrzeżono wagę relacji terapeuty, psychologa z pacjentem, klientem. Dziś to odkrycie staje się decydujące dla form psychoterapii i pomocy ludziom. Rozwija się teoria mentalizacji i zainteresowania znaczeniem empatii. Komunikacja terapeutyczna staje się trzonem psychoterapii psychoanalitycznej oraz innych nurtów terapii. Kluczowa dla tego sposobu myślenia była teoria przywiązania Johna Bolwby’ego, która wpłynęła na nurt terapii relacyjnej. Teorię relacji z obiektem tworzyła od podstaw Melania Klein, która zajęła się relacją między matką a dzieckiem. Jej sposób pracy z pacjentami związany był z odnoszeniem świata emocjonalnego pacjenta do tego, jak przeżywa analityka. Interpretacje analityka odnoszą się do wzajemnej relacji, rzadko do tego jak pacjent przeżywa bliskie osoby w swoim życiu. Dzięki temu wszelkie trudności w relacji pacjent przenosi na osobę terapeuty i może wspólnie z terapeutą je opracować, nadać im znaczenie, ale przede wszystkim doświadczyć. Ta forma terapii jest niezwykle intensywna zarówno dla terapeuty, który jest zaangażowany emocjonalnie w terapię z pacjentem jak i dla samego pacjenta, który obdarza terapeutę uczuciami często destrukcyjnymi, trudnymi, silnymi.

Z kolei Donald W. Winnicott, choć także był przedstawicielem teorii relacji z obiektem, w swojej pracy nie przykładał tak dużej wagi do rozwoju przeniesienia u pacjentów. Istotnym odkryciem tego psychoanalityka dla psychologii był jego podział ,,,ja” na ,,prawdziwe” i ,,fałszywe”. Sfera ,,fałszywego” ja jest niezwykle pomocna dla zrozumienia tak powszechnie dziś spotykanego w gabinetach psychoterapeutów narcystycznego zaburzenia osobowości. ,,Fałszywe ja” kryjące się u podstaw narcyzmu zakłóca emocje, potrzeby, kruchość ,,ja prawdziwego”. ,,Fałszywe ja” niekiedy urasta do formy psychicznego i nieprzepuszczalnego pancerza, który ma służyć osobie zaburzonej narcystycznie ochronie przed urazem, ale także staje się więzieniem, w którym ta osoba ma kłopot z autentycznym komunikowaniem się z innymi.

W pracy zamieściłam najważniejsze teorie psychoanalityczne, które wpłynęły na nowe zrozumienie formy innych terapii (teoria relacji z obiektem Melanie Klein), na myślenie o składowych osobowości człowieka (teoria Z. Freuda), na dostrzeżenie innych aspektów w zaburzeniach osobowości (teoria D. W. Winnicotta), na odkrycie mechanizmów obronnych (teoria psychoanalityków z psychologii ego) oraz na współczesne myślenie o lęku i agresji (teoria Z. Freuda).

Autorka:

Nina Turek

Księdza Juliana Chrościckiego 13, 02-404 Warszawa
gabinet-ego.pl
534 030 607

Share This Post On

Submit a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Pin It on Pinterest

Share This